Boekenblog 118 Nagelaten bekentenissen van twee lezers: over Marcellus Emants
Eén keer in de maand praat ik met radiovriend Paul Rubsaam voor AmsterdamFM over boeken die ons bezighouden, wars van alle actualiteit. Van te voren stuurt hij me "munitie" voor mijn blog en het gesprek. Zo behandelden we Elias Canetti, Kapitein Rob en Schaatsverhalen uit de jaren '60.
Toen ik hem vertelde dat ik Marcellus Emants, publicerend in dezelfde tijd als Louis Couperus, bewonderde, maar diens hoofdwerk, Een Nagelaten Bekentenis nooit had uitgelezen, was hij geschokt. Hij schreef onderstaand stuk. Ik "gebruik" zijn stukken altijd zoals het mij uitkomt, maar hieraan heb ik niets gewijzigd. Wat hij schrijft over de Bekentenis, ging voor mij op bij Liefdeleven. In de vroege jaren'80 en late jaren '90 las ik nog een tiental boeken van de sombere Emants . Ze zijn zo goed geschreven, zo helder en, ja dat ook, onontkoombaar dat het niet verwonderlijk is dat veel van zijn boeken nog verkrijgbaar zijn. En wat ontdekte ik ook nog: de wereldberoemde schrijver J.M. Coetzee heeft Een Nagelaten Bekentenis in 2010 vertaald! (A Posthumous Confession) Coetzee is al even somber over de mensheid als Emants, en ziet een geestverwant in hem. Kortom: Paul en ik zijn wel degelijk actueel. (LW)
Van Een nagelaten bekentenis van Marcellus Emants - waarin een man na de moord op zijn vrouw zijn armzalige leven overziet om te begrijpen hoe het zover heeft kunnen komen- moest ik nadat ik het voor het eerst las geruime tijd herstellen. Zelfs na de tweede lezing hadden de naweeën nog de ernst van een flinke griep. Toch begon het boek bij me te horen, als iets waar ik dacht zelfs baat van te kunnen hebben als ik er maar mee in het reine zou kunnen komen.
Hoe was het mogelijk dat hoofdpersoon Willem Termeer -een afschuwelijke man die niets wou, niets deed, nergens lol in had en om niemand gaf- me in zoveel opzichten aan mezelf deed denken?
Opnieuw las ik Emants verbijsterende meesterwerk en opnieuw bleef ik zitten met die netelige vraag. Al veranderde mijn invalshoek gaandeweg een beetje. Zo is er een tijd geweest dat ik het boek vooral zag als een wrangkomische provocatie. Emants leek me te willen breken met de vòòr zijn tijd bestaande romantraditie en had daartoe opzettelijk een ultieme antiheld gecreëerd, die welhaast letterlijk uitriep: welke wrede schepper haalt het in zijn hoofd om zo'n lullige vent als ik op de wereld te zetten?
Als een boek je maar niet loslaat ga je er uiteindelijk omheen lezen, het in een (historische) context plaatsen. Ik kwam terecht bij termen als: naturalisme en degeneratie. Het naturalisme bleek een laat negentiende eeuwse, literaire stroming te zijn, waarbij -op zijn eenvoudigst geformuleerd- personages levensecht en liefst nog een beetje erger worden weergegeven. De term degeneratie of dégénéré, die Willem Termeer in het boek veelvuldig voor zichzelf gebruikt, is ontleend aan de erfelijkheidsleer en doelt op mensen die als gevolg van inteelt bij hun voorgeslacht kampen met fysieke of psychische gebreken kampen.
Maar waar werd dan toch mijn hevige identificatie door verklaard? Het boek ontsteeg blijkbaar aan die hiervoor genoemde, tijdgebonden begrippen. Anders had ik er ongehinderd door kennis van zaken nooit zo kapot van kunnen zijn.
Langzamerhand begon het bevrijdende kwartje te vallen en groeide het besef dat Een nagelaten bekentenis inderdaad een bevrijdende roman is. Willem Termeer, die zich als kind niet thuis voelde op school en later niet tussen collega's, die geen vrienden had en evenmin uit de voeten kon met de andere sekse is niet alleen zoals ik, maar zoals wij allemaal. Als we maar bereid zijn de mythes waar we mee worden opgevoed door te prikken. Die mythes vertellen ons dat ieder zijn stiel zal vinden en dat op elk potje een dekseltje past.
Is daar dan helemaal niets van waar? Ach, zo somber ben ik nu ook weer niet. Maar als we eerlijk zijn, moeten we bekennen dat er altijd wat water bij de wijn moet. En juist dat is het is wat Emants ons op zijn nietsontziende wijze toont. (PR)
