Jane Eyre

Vrouwen worden consequent achter slot en grendel gehouden in Jane Eyre, Charlotte Brontë’s klassieker uit 1847. Dat maakt het verhaal zo treffend, zo actueel, vooral ook in de verfilming van Cary Fukunaga uit 2011, met Mia Wasikowska als Jane en Michael Fassbender als Mr Rochester, de film die we gaan zien in deze aflevering van Cinema Literair.

Maar hoe zit het nou met de vrouwen in dit verhaal? Waarom belanden ze achter tralies? Natuurlijk is er de geheimzinnige vrouw op zolder in Rochesters gothic landhuis. Maar arme Jane, de wees wiens ouders op jonge leeftijd overleden: om het minste of geringste stoppen haar stiefouders haar in een kast waar de angst bezit neemt van haar.

Oh, wat hebben we met Jane te doen als ze probeert na te denken over waarom ze toch zo ‘slecht’ is.

‘Waarom  moet ik zo lijden?’ mijmert Jane. ‘Ik ben een vreemde eend, ik ben zoals niemand hier.’

Hiermee vangt de ze kern van wat haar zo onweerstaanbaar maakt in dit verhaal. Ze is een jonge vrouw die een buitenstaander is. Ze is bijzonder. Ze past nergens bij, niet bij die vreselijke tante en diens kinderen waar ze opgroeit, niet in de meisjesschool waar ze vervolgens terecht komt, en ook niet bij Rochester, de vreemde man op wie ze uiteindelijk verliefd wordt als ze bij hem gaat werken als gouvernante.

Gek genoeg zagen critici en lezers Jane precies zo toen Charlotte Brontë haar roman publiceerde. Charlotte was natuurlijk het zusje van Emily. Haar Wuthering Heights vertoonden we aan het einde van het vorige seizoen in Cinema Literair. Beluister de podcast over die film hier

Beide zusjes kampten met kritiek tijdens hun schrijversleven. Om deze reden gebruikten ze aanvankelijk mannelijke pseudoniemen. Als reden gaven ze aan dat ze niet gediend zijn van publiciteit rond persoonlijkheden, en al helemaal niet van de wijze waarop van vrouwelijke schrijvers werden verwacht ‘vrouwelijk’ te schrijven.

Tijdens de publicatie van Jane Eyre bleek dat ze gelijk hadden. De roman werd eerst afgemaakt, omdat de schrijver de ‘grootste morele zonde’ beging door een ‘onwaardig’ personage — Jane — interessant te maken in de ogen van de lezer.

Een criticus schreef: ‘Jane Eyre is de personificatie van een obstinate en ongedisciplineerde geest… ze is de erfgenaam van de ergste zonde van de gevallen mens: de zonde van hovaardigheid.’

Trots als doodzonde. Arme Jane. Om die reden wordt ze dus pront in een bezemkast gestopt. Om die reden blijft ze een buitenstaander. Maar we kunnen nog een ‘doodzonde’ aan haar karakter toevoegen: die van een teveel aan verbeelding. Daar leden alledrie Brontë-zusjes aan. Blijkbaar was het helemaal oké voor mannen om zich over te geven aan fictie en verbeelding. Maar niet voor vrouwen.

Zo bezien is het interessant om te kijken hoe het boek verfilmd werd. Want de makers zijn steevast mannen (anders dan Wuthering Heights dat door een vrouw werd verfilmd).

De meest bekende verfilming is die van Robert Stevenson uit 1943 met Joan Fontaine als Jane en Orson Welles als Rochester. Het is tamelijk onthutsend om te zien hoe Welles de hele film overheerst, alsof Jane slechts een bijfiguur is die alleen maar bewonderend toekijkt terwijl Rochester als een maniak door het verhaal heen banjert.

Veel beter is de versie die wij hebben uitgekozen, geregisseerd door Cary Fukunaga, een Amerikaanse regisseur die we vooral kennen van de tv-serie True Detective, en naar onlangs bekend is geworden, ook de regisseur van die komende James Bond-film.

Fukanaga’s Jane Eyre geeft alle ruimte aan Brontë’s heldin, zoals het hoort. Maar zijn grootste troef is de visuele stijl van de film. Die reflecteert perfect de gothic-aard van de roman. Dit is tenslotte een spookverhaal, gecreëerd in het hoofd van een vrouw die van jongst af aan haast verslaafd ‘in’ de verbeelding leeft.

De film speelt met de conventies van gothic: duistere gangen in het landhuis van Rochester; het geheim van de gekke vrouw opgesloten op zolder; de man geteisterd door zijn verleden; de jonge vrouw die zich aangetrokken voelt tot de sfeer van gevaar die hij uitstraalt.

Maar wat we vooral zien in Jane Eyre is de binnenwereld van een vrouw die blijft strijden tegen de restricties die haar omgeving haar oplegt. En die uiteindelijk die ketens van zich afwerpt, ironisch genoeg door in het huwelijk te treden. Ja, lieve luisteraars, dit is de roman waarin de heldin triomfantelijk zegt: ‘Reader, I married him.’ Let op: ze zegt niet: ‘He married me’. Maar: ‘I married him.’ Zo is Jane bevrijd, en wát een heldin is ze.

Een absoluut hoogtepunt in dit seizoen van Cinema Literair: Charlotte Brontë’s Jane Eyre.

Tekst: Gawie Keyser

5 februari 2019, 19:30 OBA Theater, OBA Oosterdok