Podcast Pickpocket

Je hebt een moord gepleegd. Een moord. En dan: het allesoverheersende gevoel van schuld waar je niet uit kunt ontsnappen. Overal waar je komt, op je werk, op straat, in de supermarkt, voel je de priemende blikken van mensen: jij, jij, bent schuldig.

Heeft u dit ook wel eens, die nachtmerrie?

Luisteraars, welkom bij de podcast van Cinema Literair, de talkshow en boekenbioscoop van de Openbare Bibliotheek Amsterdam en het weekblad De Groene Amsterdammer.

In deze uitzending: de literaire klassieker Misdaad en Straf (1866) van Fjodor Dostojevski en het tijdloze filmmeesterwerk Pickpocket (1959) van de Franse cineast Robert Bresson.

Om duidelijk te zijn: het gaat hier niet om een directe boekverfilming, maar om een cineast die de essentie van de roman van de Russische schrijver in zijn eigen verhaal vangt.

Misdaad en Straf is al vaak verwerkt voor de cinema, bijvoorbeeld in de jaren dertig door Josef von Sternberg (een aardige versie met Peter Lorré in de hoofdrol; u kent hem wel: de Oostenrijks-Hongaarse acteur met de grote ogen die vaak psychopaten speelde), en een paar jaar geleden door de BBC, een uitstekende tweedelige televisiefilm.

Maar deze verfilmingen hebben niet de cinematografische kwaliteiten én de herkenbaar menselijke, ‘filosofische’ kwaliteiten van Pickpocket. Bressons werk wordt vaak gerekend tot een van de vijf beste films ooit gemaakt, en terecht.

We zijn in Parijs na de Tweede Wereldoorlog waar Michel een zakkenroller is. Hij wordt aan de kraag gegrepen, maar later gaat hij door met zijn criminele leven. Schuldig voelt hij zich bepaald niet. Alle hulp om zijn leven te beteren, weigert hij. Dan ontmoet hij Jeanne, huishoudster voor zijn overleden moeder. En de vraag: is er verlossing mogelijk voor een man als Michel?

Dan, Dostojevski. Midden negentiende eeuw, Sint-Petersburg. Student Rodion Raskolnikov geeft de brui aan zijn studie rechten. Hij broedt een plan uit om een pandjesbaas, een hoogbejaarde vrouw, te vermoorden en te beroven. Hij voegt daad bij het woord — met een bijl slaat hij de hoogbejaarde vrouw de hersens in en doet hetzelfde met een andere vrouw, huishoudster, die toevallig aanwezig is.

Net als Michel vindt Raskolnikov dat hij niets verkeerds heeft gedaan. Beide mannen ervaren de wereld vervolgens alsof ze zich in een droom, een nachtmerrie, bevinden. Deze vervreemding wijten ze aan hun omstandigheden. Michel redeneert dat hij moet stelen, simpelweg om te kunnen leven als mens, Raskolnikov beargumenteert dat er geen sprake kan zijn van persoonlijke verantwoordelijkheid voor je daden, omdat de sociale en politieke ongelijkheid in de wereld ontmenselijkt.

De kernvraag in Pickpocket én Misdaad en Straf is of er verlossing mogelijk is. In film en boek komt verlossing in de gedaante van een vrouw, Jeanne bij Bresson en Sonya bij Dostojevski. Sonya, diep gelovig, komt vaak terug op het bijbelse verhaal van Lazarus, de man die Jezus uit de dood opwekt nadat hij vier dagen daarvoor was gestorven. Het probleem is dat Raskolnikov het geloof lang geleden de rug heeft toegekeerd.

Het geloof of gebrek eraan kenmerkt het werk van zowel Dostojevski als Bresson. De Franse regisseur, overleden in 1999, met een magistraal oeuvre dat slechts bestaat uit dertien films, werd wel eens beschreven als een ‘Christelijke atheïst’. En misschien kun je dat ook toepassen op Dostojevski, zeker in het geval van Misdaad en Straf waarin Raskolnikov, uiteindelijk schuldig bevonden, in een strafkamp in Siberië belandt waar Sonya hem getrouw bezoekt en hij aan het einde toch inzicht lijkt te krijgen in de rechtvaardigheid van zijn straf.

Het mooiste vind ik wat Bresson over zijn visie op het leven zegt. ‘Een gevoel bestaat dat God overal is, en hoe langer ik leef, hoe meer zie ik dat in de natuur, op het platteland. Wanneer ik een boom zie, zie ik dat God bestaat. Ik probeer om — in mijn films — het idee te vangen en te verbeelden dat we een ziel hebben en dat die ziel in contact staat met God.’

Dit boek én Bressons film laten zo’n een soort spiritualiteit zien los van geloof, een geestelijke ingesteldheid die verlossing mogelijk maakt en zo de nachtmerrie van misdaad en straf, van schuld en boete, tot een einde brengt.

Cinema Literair opent het nieuwe culturele seizoen op dinsdag 22 september met een avond rond Pickpocket en Misdaad en Straf in de Theaterzaal van de OBA.

Onze speciale gast in de talkshow is literair criticus Xandra Schutte, hoofdredacteur van De Groene Amsterdammer. Daarna vertonen we — in samenwerking met het Franse culturele instituut — Pickpocket op het grote doek en in high definition.