Podcast Portrait of a Lady

Henry James, die leefde van het midden van de negentiende tot aan het begin van de twintigste eeuw, was een Amerikaanse romanschrijver van klassiekers als The Wings of the Dove, The Ambassadors, Washington Square en de gothic-novelle The Turn of the Screw. En van onze roman in deze editie van Cinema Literair — The Portrait of a Lady uit 1881 — en Jane Campions prachtige verfilming uit 1996, met in de hoofdrollen Nicole Kidman, John Malkovich en Barbara Hershey.

Biografieën van James zijn er bij de dozijnen, maar ergens las ik deze zin over zijn werk: ‘James’ stem klinkt in onze eigen tijd als de stem van de vrije tijd, van een wereld waarin mensen de tijd hebben om te kijken, te luisteren en te talmen.’

Heeft u dat nu vaak, luisteraar: niet alleen de tijd of de gelegenheid, maar vooral de ingesteldheid om te talmen? Zelf sla ik angstzweet uit als ik ergens moet ‘talmen’; het leven is veel te fascinerend om te ‘talmen’. Beweging, actie, reuring. Dat is ons leven van nu en dat vind ik heel erg fijn.

Maar terwijl ik dat over James’ ‘talmende stem’ lees, schiet mij een ánder citaat te binnen, dat van die grote, jonge filosoof van de jaren tachtig: Ferris Bueller. Voor wie hem niet kent: Ferris Bueller is een middelbare-schoolleerling die (in Ferris Bueller’s Day Off,  John Hughes’ tienerkomedie uit midden jaren tachtig) eens een dagje spijbelt, en in die paar uren alles doet wat God (en zijn ouders) verboden hebben.

Zo ontdekt hij iets essentieels over ons menselijk bestaan dat hij als volgt verwoordt: ‘Life moves pretty fast. If you don’t stop and look around once in a while, you’re gonna miss it.’

De kans is nihil dat Ferris ooit Henry James heeft gelezen. Dat maakt de overeenkomst tussen zijn diepe inzicht en James’ stem van ‘de vrije tijd, van de wereld waarin mensen de tijd hebben om te kijken, te luisteren en te talmen’ hoogst opmerkelijk, zoveel dat zowel Ferris als James toch wel iets cruciaals over het leven zeggen.

Wie The Portrait of a Lady leest komt meteen in het modus van het talmen. Niet zozeer letterlijk. Want de personages reizen de hele wereld over: onze jonge heldin Isabel Archer die vanuit de nieuwe in de oude wereld belandt, eerst in Engeland bij een oom van haar, een rijke bankier van wie ze een fortuin erft, daarna in Florence waar ze de duivelse koppel Madame Merle en Gilbert Osmond ontmoeten.

Bijna iedere man die Isabel tegenkomt, wil met haar trouwen. Ze is mooi en mysterieus. De mannen die haar willen — behalve Osmond zijn er ook de Engelse lord Warburton en een Amerikaan, Caspar Goodwood — raken geobsedeerd door haar onbereikbaarheid.

Om deze reden wordt The Portrait of a Lady dikwijls als een feministische tekst gelezen. Dat geldt zeker voor het eerste deel van de roman, waarin Isabel voet bij stuk houdt wat betreft haar overtuiging niet in het huwelijk te treden, omdat dat haar vrijheid zou inperken.

Maar wanneer ze aan het begin van het tweede deel dan toch blijkt te hebben gezwicht voor een aanzoek, kristalliseert zich het echte mysterie van het verhaal uit. Temeer doordat James deze plotontwikkeling als een haas uit een hoge hoed tovert.

Want hoe kan dat: is de vrijzinnige Isabel dan toch net zoals alle vrouwen? Is ze dan toch een cliché, zoals een vriendin haar waarschuwt als ze zegt: ‘You are like the heroine of an immoral novel, you are drifting to some big mistake.’

Terwijl hij ons langzaam maar zeker deelgenoot maakt in wat deze bijzondere vrouw nu echt drijft, toont James zijn meesterschap, inderdaad door te ‘talmen’, door uitgebreid de tijd te nemen om het complexe karakter van Isabel te schetsen.

Dat is eigenlijk precies wat de personages in het verhaal doen: vormgeven aan zichzelf, aan hun leven. James laat Osmond dit idee verwoorden, waarmee hij samenvat wat er met de figuren in het verhaal gebeurt, waarmee ze bezig zijn. Osmond: ‘One ought to make one’s life a work of art.’

Dat heeft tijd nodig: stilstaan, talmen, nadenken.

Eigenlijk is dit allemaal best revolutionair.

The Portrait of a Lady geeft een essentieel inzicht in hoe we zouden moeten leven. Henry James schreef zijn meesterwerk meer dan een eeuw geleden, maar het is de meest actuele roman die ik in een hele lange tijd heb gelezen.

Tekst: Gawie Keyser