The English Patent

beluister de podcast

Een man zonder identiteit, zijn gezicht verminkt, verbrand net als zijn hele lichaam. Hij ligt vlak na het einde van de Tweede Wereldoorlog in een verlaten villa in de buurt van Florence. Hij wordt verpleegd door een jonge Canadese vrouw die de verschrikking van de oorlog eerstehands heeft meegemaakt. Een spion, ooit een dief, arriveert, net als een geniesoldaat, een Indiase man gespecialiseerd in het opruimen van explosieven. En de vraag: wat hebben deze personages met elkaar in gemeen?

Cinema Literair, het film- en boekenprogramma van de Openbare Bibliotheek Amsterdam, presenteert: The English Patient, de roman van de Canadese schrijver Michael Ondaatje uit 1992 en de film van de Britse regisseur Anthony Minghella uit 1996.

Met zijn roman won Ondaatje de Booker Prize in 1992. Twee jaar geleden ontving hij postuum de Golden Man Booker, toegekend ter viering van het vijftigjarige bestaan van de prestigieuze literaire prijs. De filmversie van Minghella, overleden in 2008, kreeg twaalf Oscar-nominaties en won er negen, onder meer die voor beste film en beste regisseur.

In de hoofdrollen zien we twee beautiful people — Cinema Literair-favoriet Ralph Fiennes (hij veroverde vorig jaar onze harten in het Graham Green-verhaal The End of the Affair) en de Engelse actrice Kristin Scott-Thomas. Zij hebben een stormachtige romance tegen de achtergrond van de schitterende Noord-Afrikaanse woestijn.

In The English Patient lopen verschillende verhaallijnen door elkaar heen. In een ervan volgen we ontdekkingsreiziger Ladislaus de Almásy. Zo heet in hij het verhaal. Hij is gebaseerd op Lazlo Almásy, een Hongaarse aristocraat die eerst als cartograaf voor Britten werkte, daarna de Duitsers hielp om spionnen door de woestijn heen te smokkelen.

Maar dan raakt Almásy verliefd op de beeldschone Katharine, echtgenote van Geoffrey Clifton, een piloot die in Noord-Afrika voor de Geallieerden werkt. Een vliegtuigongeluk leidt tot de centrale tragedie in het verhaal waarin Almásy en Katharine de dood in het gezicht staren.

Een groot deel van het verhaal draait om het thema van identiteit. Het is net alsof de personages als geesten leven in die Italiaanse villa, behalve de mysterieuze patiënt ook de verpleegster Hana (Juliet Binoche) en de spion Caravaggio (Willem Dafoe) die gewiekst probeert het verhaal (van Almasy en Katharine) te ontdekken. Want wat is er nou precies gebeurd in de woestijn?

Maar iedereen is ‘leeg’, ontmenselijkt, zou je kunnen zeggen, door het trauma van oorlog en lijden. In de roman lezen we dat Almásy zichzelf wilde ‘verliezen’ in de woestijn: ‘I wanted to erase my name in the desert’. Ook is er een obsessie met de verbrande huid van de patiënt, met het ‘vervellen’ of ‘ontvellen’. Ondaatje schrijf over shedding skins. En: ‘They could imitate nothing but what they were. There was no defence but to look for the truth in others.’

Dat is een interessant idee: dat je jezelf probeert te vinden door achter het verhaal van de ander te komen; door het geheim ervan te ontfutselen; en door in dit proces deel van dit verhaal te worden.

The English Patient wordt soms een ‘postmodernistisch Lawrence of Arabia’ genoemd. Dat vind ik een fijne manier om naar boek en film te kijken. Allebei hebben ontegenzeggelijk het avontuurlijke, het romantische, van die beroemde woestijnfilm van David Lean. Maar bij Ondaatje en Minghella gaat de vertelling inderdaad dieper, een stapje verder dan de oppervlakte.

De verschillende verhaallijnen en vertelperspectieven (vooral in het boek) zet onze ideeën over wat ‘de waarheid’ is op losse schroeven. Hoe kun je ooit iets weten als je niets hebt waaraan je die kennis kan toetsten? Want zie The English Patient: alle personages zijn gestroopt van zekerheden. Ze zijn als die ontdekkingsreiziger in de woestijn: constant op zoek naar een heilige locatie, een oase, waar eindelijk alle antwoorden te vinden zullen zijn.

Een prachtig boek, een schitterende film. Op 24 september om 1900 ga ik samen met Xandra Schutte, hoofdredacteur van De Groene Amsterdammer, in de talkshow van Cinema Literair in de Theaterzaal van de OBA op zoek naar een antwoord op de vraag wat het boek zo schitterend maakt. En dan… dan doven de zaallichten… en kijken we naar de film op het grote scherm. Na afloop is er gelegenheid om na te praten onder het genot van een drankje.

Want wat is bijvoorbeeld jouw favoriete scène of tekst uit film of boek? Die van mij geef ik alvast vrij. Een gesprek tussen Almasy en Katharine die afscheid moeten nemen van elkaar:

Almasy: "I don’t miss you yet."
Katherine: "You will."

Door: Gawie Keyser