The Sheltering Sky

Een man en een vrouw, Port en Kit, reizen eind jaren veertig door Noord-Afrika. In steden en gehuchten in de woestijn komen ze oog in oog te staan met een vraag die hun leven domineert, namelijk waar gaat het allemaal over, wat is het punt van dit alles?

In deze eerste aflevering van het nieuwe seizoen van Cinema Literair: prachtige, maar ook vreemde, angstwekkende Noord-Afrikaanse landschappen, een huwelijk in crisis, een man en een vrouw geconfronteerd met eeuwenoude kwesties van cultuur en identiteit: Paul Bowles roman The Sheltering Sky uit 1949 en de meesterlijke, maar zelden vertoonde verfilming ervan uit 1990 door de recent overleden, Italiaanse maestro Bernardo Bertolucci.

Port, schitterende gespeeld door John Malkovich, is een sombere man, op het cynische af. Laten we even luisteren naar hoe hij de dingen ziet, uitgesproken in een gesprek met Kit (Debra Winger) en Tunner, een jonge Amerikaan die meereist in de Sahara en die een oogje op Kit heeft.

Port zegt: ‘De mensheid. Wat is dat precies? Wie vormt “de mensheid”? Laat me je het vertellen: de mensheid is iedereen behalve jezelf. Dus, welk belang kan de mensheid überhaupt inhouden voor een mens?’

Tunner, een brave borst, reageert: ‘Wacht even, de mensheid, dat ben jij!’

Port, geïrriteerd: ‘Wat een onzin. Je bent helemaal niet de mensheid, je bent alleen je eigen arme, hopeloos geïsoleerde zelf!’

Kit weet even niet precies wat ze moet zeggen. (Terzijde: Kit voelt zich heel erg schuldig vanwege een specifiek onderonsje met Tunner de vorige avond, toen ze samen alleen in een treincoupe zaten… )

Maar later volgt een prachtige passage waarin ze niet alleen haar liefde voor Port echt voelt, maar ook inzicht krijgt in zijn tragische, maar krachtige eenzaamheid.

Ze maken een fietsrit de berg in. Bij een uitkijkpunt stoppen ze. Beneden hen strekt de woestijn zich uit. Ze denkt… 

It was in such places like this, such moments that he loved above all else in life; she knew that, and she also knew that he loved them more if she could be there to experience it with him.

Eenzaamheid. Vervreemding. Onderdrukte verlangens. En angst — die van Kit. Dat haar man haar dwingt zoals hij te worden, waardoor zij helemaal zal verdwijnen. 

Mensen die worstelen met de absurditeit en de zinloosheid van hun bestaan — dat zien we in dit verhaal, in deze roman die de Amerikaan Paul Bowles tegen het einde van 1948 begon toen hij als reiziger door landen als Marokko en Algerije heen reisde.

Dramaturg Tennessee Williams was een van de eerste die de meesterlijke proza van Bowles bewierookte. In zijn recensie in The New York Times in 1949 schrijft Williams dat hij in de roman de invloed herkende van de naoorlogse existentiële filosofie, van denkers en schrijvers zoals Sartre, Camus, Genet en, hoewel Williams haar niet noemt, toch zeker ook Simone de Beauvoir. Immers, de rol van Kit in het verhaal is er een van een vrouw die onzeker staat, tegenover haar eigen identiteit, tegenover de mannen in het verhaal.

Wat de roman zo angstwekkend maakt, schrijft Williams, is de ‘woestijn van moreel nihilisme’ die de ziel van de moderne mens overneemt.

Hier kun je aan toevoegen: dat is precies de centrale vraag waar Kit en Port mee worstelen, namelijk wat is de mensheid? En wat ben ‘ik’? Als Port zegt: de mensheid, dat ben ik, dan geeft dat een bepaalde leegte aan, een ongevoeligheid voor het idee dat ‘mensen’ inderdaad ook een gemeenschap kunnen vormen.

Aan de andere kant kun je zeggen: dat egocentrisme en die eenzaamheid waar Port zo naar hunkert — deze dingen vormen de basis voor zijn reizen naar desolate landschappen — geven ons juist een visie van de moderne mens als existentiële held.

Zo bezien werkt het idee dat het leven zinloos is — de absurditeit — bevrijdend. En vraagt The Sheltering Sky aan de kijkers en lezers: is dit een haalbare manier om te leven?

Ik citeer nog een keer Tennessee Williams: het verhaal van Bowles is een allegorie van het spirituele avontuur dat de volledig bewuste mens meemaakt terwijl hij de moderne tijd ingaat.

Ik denk niet dat hier iets aan veranderd is, iets minder dan een eeuw na publicatie van The Sheltering Sky.

Tekst: Gawie Keyser.