Boekenblog; Helene Nolthenius, bijna vergeten?

Gepubliceerd op: 1 september 2017 10:18

Ben je vergeten als een paar van je boeken nog op de schappen van de OBA staan? Nee, vergeten ben je pas als je uit het OBA Magazijn bent verwijderd. Dat zal Helene Nolthenius (1920-2000) niet overkomen. Een aantal, wat mij betreft allemaal, zijn daar te bijzonder voor.

Voortgeschopt door de geschiedenis

Lopend langs mijn boekenkasten - “Zoals andere mensen naar buiten gaan om een stukje te lopen, zo wandel ik graag langs mijn boeken”, schreef Kees Buddingh’ al in zijn onvergetelijke Dagboeken (1968-1986),-  arriveerde ik na enige uren bij de N. Nabokov, Irène  Nemirovsky, Nescio, Pieter van Nierop, hé Helene Nolthenius. Met genoegen zag ik Geen been om op te staan, dat heerlijke speurdersverhaal, spelend in het Italië van de veertiende eeuw met de Franciscaner bedelmonnik Lapo Mosca als hoofdpersoon- gelezen in 1984. Toen ik kort daarop meeging in de hype van Eco’s In de naam van de roos, prima boek hoor, dacht ik toch steeds: “Maar wij hebben Helene Nolthenius!” Lapo’s tweede avontuur, het bitterzoete Als de wolf de wolf vreet was al even fraai.  Naast die twee Salamanderpockets stond ongelezen Voortgeschopt als een steen (1999), haar laatste boek. Omdat ik niks te doen had, meteen begonnen. Tot mijn verrassing kwam ik niet in Middeleeuws Italië terecht, maar vooral in het Hellenistische Griekenland en Turkije- zo rond 300 voor Chr. Weer kiest Nolthenius voor een man die min of meer vrij door “het land” trekt, zij het eerst als slaaf, later als dichter op bestelling. Al haar hoofdpersonen zijn tamelijk briljante eenlingen. Kijk, als je dan toch zoekt naar autobiografische trekjes…

Evenals in haar andere boeken -romans, verhalen, biografieën, cultuurgeschiedenis- strooit Nolthenius ook in Voortgeschopt als een steen achteloos met haar kennis, in een soepele stijl. Wel heel veel kennis, deze keer, het toegevoegde kaartje had ik hard nodig. Citaat: “Hoe belachelijk heeft mijn “goede opvoeding” mij dikwijls gemaakt, en hoe eenzaam! Hoeveel deuren bleven gesloten die openstaan voor patsers en poenen! Beschaving omgeeft een mens als een huid die niet vervelt.” Ik dacht al lezend vaak aan Vestdijk en minder aan Hella Haasse, met wie Nolthenius vaak vergeleken wordt. Haasse is toegankelijker, didactischer. Nolthenius en Vestdijk schrijven verrassender. Wie Voortgeschopt goed vindt, zal weg zijn van de Held van Temesa, nummer drie in mijn Vestdijk topvijf*.

Rede en vervoering

Helene Nolthenius verdiende een biografie, haar werk is zo bijzonder, daar zit vast veel meer achter. Gelukkig is die er, Rede en vervoering, (2009) door Etty Mulder, haar opvolger als hoogleraar Oude muziekgeschiedenis in Utrecht. Mulder herinnerde ik me van fijne stukken in de Volkskrant, jaren ’80, over precies de onderwerpen waar Nolthenius over schreef. Haar biografie stelt dan ook niet teleur, integendeel. Nolthenius schreef naast haar fijne romans (Een ladder op de aarde!, 1968), originele en diepgravende boeken als Duecento, zwerftocht door Italiës late middeleeuwen (1951) en Een man uit het dal van Spoleto, (1988), over Franciscus van Assisi. Boeken die vooruitliepen op bijvoorbeeld Montaillou, Eduard Le Roy Ladurie, een integrale behandeling van lokale geschiedenis, en nog leesbaar ook. Geert Mak, Frank Westerman en vele anderen zijn haar veel dank verschuldigd.

Etty Mulder behandelt Nolthenius’ leven, dat overvol was, eigenlijk op dezelfde manier. Niet van geboorte naar dood, maar tamelijk thematisch, zonder de chronologie uit het oog te verliezen. Echt, het is spannend om te lezen welk effect haar uiteindelijk tijdelijke overgang naar het katholicisme is ingegeven door haar fascinatie voor Franciscus. Diezelfde Franciscus doordesemt haar leven, tot een mislukt woonavontuur in Toscane aan toe. Pijnlijk om te lezen hoe haar bekering van invloed is op de bij haar familie ondergedoken jood Samuel Vecht: als zijn vader Auschwitz heeft overleefd en hoort dat zijn zoon katholiek is geworden, spuugt hij Nolthenius in het gezicht. Moeizaam hoe deze door iedereen als  flamboyant en erudiet beschouwde vrouw tijdens haar hoogleraarschap niet kan omgaan met de democratisering van de jaren ‘60/’70. Maar fantastisch om te zien wat ze steeds weer aan jazeker: flamboyante, erudiete en vooral originele en zeer leesbare boeken “aflevert”.

De titel van de biografie is goed gekozen, en de tekst op de achterflap is geen loze aanprijzing. “Zij zocht een verheven wereld 'weg van hier', maar wist zich getemperd door de rationaliteit die ze zichzelf oplegde.” Dat proef je in elke zin van welk boek van Helene Nolthenius dan ook. Dat heeft ze gemeen met inderdaad Hella Haasse en Simon Vestdijk. Daarom is Nelleke Noordervliet tegelijk wel en niet een waardige opvolger van Nolthenius. Daarom is Nolthenius nog lang niet vergeten en mijn andere heldin Sini Greup-Roldanus (Boekenblog 29 juli 2016) eigenlijk wel. Want die voelbare spanning tussen verstand en gevoel houdt de spanning erin!

Leo Willemse, emotioneel nog steeds bij de OBA betrokken

* Vestdijk topvijf:

1.Terug tot Ina Damman
2. De vuuraanbidders
3.De held van Temesa
4.De koperen tuin
5.Ierse nachten