Boekenblog; Jan Kruis (1933-2017)

Gepubliceerd op: 23 januari 2017 10:32

Oktober 1948: Jan Kruis, 15 jaar, wint bij een tekenwedstrijd van het Tom Poes Weekblad de Hoofdprijs voor de groep boven de 14 jaar voor zijn Heer Bommeltekening. De opmaat voor de carrière van de beroemdste stripmaker van Nederland is een feit.

Want al is Marten Toonder in mijn ogen de allergrootste, Hans G.Kresse de allerbeste en Daan Jippes de meest virtuoze striptekenaar, Jan Kruis is sinds 1970 toch de bekendste. Dat krijg je als je bijna 30 jaar wekelijks een pagina vullende strip in het meest gelezen vrouwenblad publiceert. 

Uiteraard heb ik het over de man die Jan, Jans en de Kinderen bedacht, tekende en schreef. De titel verwijst  naar Jan, Jannetje en hun jongste kind (1842) van E.J. Potgieter, tevens oprichter van het nog bestaande tijdschrift De Gids. Jan, Jannetje etc. is een boek met een bedoeling: Potgieter hekelt het gebrek aan initiatief van zijn tijdgenoten. Alle kinderen heten Jan: Jan Salie, Jan Hagel, Jan Rap of Jan Cordaat, dat zegt genoeg. Gebrek aan initiatief, dat kun je Jan Tromp en zijn familie niet verwijten. Al biedt het allereerste plaatje van Jan weinig hoop: een dikke onderuitgezakte huisvader  in een veel te gemakkelijke stoel. Maar Jan herpakt zich en eindigt als een opgewekte huisman die met  het nakomertje Gertje talloze avonturen meemaakt. Alles in het nette, al is er soms sprake van kleine affaires (en dat onder de ogen van wethouder Jans!). 

Libelle profiteerde: niet alleen moeders lazen het blad, maar ook hun zonen en dochters en soms zelfs de vaders. Omdat de strip niet altijd op de voorlaatste pagina stond, bladerde je het blad ook door, en las je en passant ook Anne-Wil en Sheherazade (“Sjezerade”).

Wij waren thuis meteen fan van de strip, en kochten later de albums. Ik heb ze nog allemaal, dat wil zeggen de door Jan Kruis zelf getekende albums. Want, met alle respect, na zijn overdracht aan andere tekenaars was voor mij de lol er meteen af.  Jan Kruis, had geen moeite met merchandising, en zo zag in je in duizenden huishoudens kopjes, kussens, en theemutsen met steeds weer die na een tijdje toch wel vervelende rooie je-weet-wel kater. 

De kracht van de strip ligt natuurlijk in de herkenbaarheid. De albums lezen nu als een Geschiedenis van Nederland tussen 1970-2000 (zonder de politieke ontwikkelingen). Een gewoon huisgezin waarin alle maatschappelijke ontwikkelingen een plaats krijgen: feminisme, eenoudergezinnen, kinderen van gescheiden ouders, open houding over seksualiteit (Jans loopt in haar nakie door het huis) milieubewustzijn (Jan’s verzet tegen de afvalberg in Drenthe), een hondje dat zich niet thuis voelt in zijn eigen vel-heel sterk om daar juist een pitbull voor te nemen-, een kater met een bewustzijn, een opa die hertrouwt , een vader die de ene  zoon duidelijk hoger aanslaat dan de ander, en méér kleur in de samenleving-ik noem maar wat. 

Met Catootje en Jeroen hebben we ook een nieuwe Jip en Janneke gekregen. Geregeld zaten er ook grapjes voor kenners in: Kruis tekende zichzelf, als  zwerver, muzikant of een andere mislukkeling. Ook zijn vrienden moesten er aan geloven: Joop Wiggers, Martin Lodewijk. Heel leuk was het optreden van Charlotte Mutsaers als de luie, onuitstaanbare werkster Zwaan.

Jan, Jans en de Kinderen maakte van Kruis een gelukkig mens, maar ook een stereotype: striptekenaars zitten  nog meer dan andere kunstenaars vast aan hun creatie. Maar Kruis kon nog veel meer! Hij had het vak geleerd bij Maarten Toonder, moderniseerde  Sjors en Sjimmie -zijn Schiermeeuwenoogverhalen zijn nog steeds heel goed. Hij schilderde prachtige  portretten, Mies Bouwman, Simon Carmiggelt en Peter van Straaten; ja zelfs de hele Koninklijke Familie (5m x 3,25m). Zijn liefde voor de 19e eeuw, begonnen bij Potgieter, kwam weer terug in zijn magistrale bewerking van Woutertje Pieterse. In een groot oblongformaat illustreerde Kruis Multatuli’s gedachtenspinsels over het dromerige Amsterdamse jongetje. Een boek waar eigenlijk niemand raad mee weet, want waar laat je het, hoe lees je het. 

Jan Kruis had de middelen en de creativiteit om zich niet te laten beperken. Herlees de strips, maar zoek naar de mooie overzichtsboeken over Jan Kruis, die in de loop der jaren verschenen. Hij verdient het!

http://www.letterlievend.nl/presentaties-literatuurlessen/romantiek/jan-jannetje-en-hun-jongste-kind

Leo Willemse is nog een paar maanden bibliothecaris bij de OBA.