Metha's muziek; Tahrir - muzikale kalligrafie

Gepubliceerd op: 29 juli 2013 11:01

Metha's muziek; Tahrir - muzikale kalligrafie

Er is, schijnt het, een gezegde dat een Arabisch woord vier verschillende betekenissen kan hebben: 1. de gangbare betekenis 2. het tegenovergestelde van de gangbare betekenis 3. een seksuele toespeling bevattend 4. een betekenis verband houdende met dromedarissen.??? Jawel, dromedarissen. Het woord “tahrir” aldus betekent dan volgens 1. Bevrijding. 2. Het tegendeel kan echter beweerd worden als je de demonstraties en tegenmaatregelen op Tahrir Square- Cairo in aanmerking neemt 3. niet zo bedoeld volgens bovenstaande 3 maar bittere connotatie: de verkrachtingen van vrouwen die in de mensenmassa’s op Tahrir Square plaatsvinden 4. Battle of the camel op 02/02/2011 in Caïro. Op die dag bestormden Mubarak-aanhangers het Tahrirplein om de daar verzamelde vreedzame anti-Mubarak-demonstranten met geweld te verdrijven. Zij bereden dromedarissen en paarden, wat het geheel een middeleeuws aanzien gaf. Geheel in de pas lopend met hun ideeën, dus.

Filigrain in noten

De tahrir/bevrijding waar dit stukje over gaat is uiteraard een muzikale. De bevrijding van de improvisatie. De bevrijding om met je stem te kunnen vliegen als een zwaluwtje, om aldus duizelingwekkend met je stem langs, over en onder de voorgeschreven noten te kunnen scheren.

‘Tahrir’ is een stijl van zingen in de klassieke Perzische muziek die van generatie op generatie overgeleverd is van meester op leerling. ‘Tahrir’ is een wijze om noten te versieren, vergelijkbaar met de sierlijke ornamenten in een Perzische prent of in een Iraanse moskee. Tahrir klinkt als een soort jodel. Niet wonderlijk lachwekkend en snoeihard als de Zwitserse jodel maar korter, scherper, fonkelend haast als zon in sneeuwkristallen. Je zou het misschien het beste kunnen omschrijven als een soort craquelé in de stem. In vele landen bestaat een dergelijke manier van zingen met overslaande stem. In Korea, Mongolië, op de Balkan, in de flamenco, zelfs in Lapland waar het ‘yoik’ genoemd wordt, heb je jodelachtige vormen van zingen. Iran en Azerbeijan hebben deze kunst echter tot een zeer complexe en hoogstaande zangkunst gesmeed. Filigrain in noten.

chah-chah

Tahrirzang wordt door Jan-met-de-pet, of liever gezegd Reza-met-de-taj ook wel ‘chah-chah’ genoemd maar heeft dus niets met die Zuid-Amerikaanse dans te maken.

In deze stijl van zingen onderscheiden zich weer verschillende soorten: tahrir bol’ubli; بلبل, de bolbol, is een zangvogel, die zingt als een nachtegaal. Ook heb je de tahrir chakoshi; chakoshi betekent hamer. Een dergelijk complex ornament kun je zingend alleen aanbrengen in woorden bestaand uit veel syllabes en worden ook altijd slechts aan het eind van een zin aangebracht, omdat men de tekst nog wel moet kunnen verstaan. De teksten die gebruikt worden zijn altijd poëtische teksten, gedichten van de Mehvlavi/Jalal-e-Din Rumi, Hafez of andere geliefde Perzische dichters. Deze Perzische muziek is er ook absoluut niet ter oppervlakkige verstrooiing, als het goed wordt uitgevoerd moet het een spirituele belevenis opleveren, waar men over of bij kan filosoferen. De omgeving waarin de muziek ten gehore wordt gebracht is dan ook een sfeervol verfijnde, waarin men aangenaam zijn geest kan laten dwalen. Perzische tapijten, aangenaam zachte kussens, eventueel kaarslicht en een zanger die de stemming bepaalt en het soort muziek dat daarbij hoort.

Shajarian, superster

Mohammad Reza Shajarian is een superster op dit gebied, al klinkt het woord ‘superster een tikkeltje te ordi voor deze verheven zanger. Luister naar zijn dwingende voordracht, opperste concentratie en vocale acrobatiek, ondersteund door prachtige instrumenten als de de tar, de santur (Iraanse cymbalom of hakkebord) en de kamancheh. Oh, کمانچه , kamancheh, melancholiek instrument dat je bent. Voor-het-oog-toveraar van eindeloze steppen en droge berglandschappen – een andere keer een ode aan jou.

De Iraanse machthebbers zijn niet dol op Shajarian, want hij is een persoon die de controverse niet schuwt en zij proberen hem een voet dwars te zetten waar ze maar kunnen; zijn statuur is echter zo groot dat zij hem eigenlijk niets kunnen maken.

 

Perzische liefde

De eerste keer dat ik kennismaakte met deze muzikale kalligrafie was in 1979, toen Holger Czukay, een van de oprichters van de Duitse groep Can en oud-student van Karl Heinz Stockhausen, een solo LP, “Movies’ gemaakt had waarop het nummer “Persian love” stond. Wereldmuziek was een term die nog uitgevonden moest worden, Paul Simons’ Graceland kwam pas acht jaar later uit. Peter Gabriel was zichzelf nog aan het herontdekken, net uit Genesis gestapt en keek nog niet verder dan zijn eigen grens.

Holger Czukay had net de vrij experimentele groep C.A.N. (Communism.Anarchism.Nihilism.) verlaten, waar hij bas gespeeld had. Hij had net lekker weer de gitaar opgepakt en experimenteerde daar eindeloos mee door bijvoorbeeld vertraagd opnemen en weer versneld afspelen – bij voorkeur in het holst van de nacht. Het Perzische duet kwam ook ‘s nachts tot hem, frequentie-surfend op de korte golf (radio). Holger: “Het mysterie van ‘Persian love’ is niet eenvoudig te verklaren. Hoe kon een man zó ver weg synchroon zingen met mijn gitaar alsof hij hem op hetzelfde moment hoorde?” Never mind. Het blijft nog steeds een schitterend nummer, dat acuut Fernweh veroorzaakt bij mij – toen en nog steeds. Mét tahrirzang dus, de vrouw zingend als een nachtegaal, de man hamerend. En daar tussendoor meanderende gitaarflarden van Holger, scherp en helder als een glazen harpje. De weg wijzend naar mysterieuze, ongekende werelden van verfijnde Oosterse genoegens.

Onbekend maar niet onbemind

Mysterieus blijft ook dat in tijden van internet het toch nog steeds niet boven water te krijgen is wie het duet zingen. Zelfs na urenlang virtueel speuren heb ik het niet kunnen vinden. De stemmen van Golpa en Hayedeh komen er het dichtst bij in de buurt...

Wie o wie lost dit mysterie op?

Metha Molenaar